Przewodnik

Pięć faz SNNRZ - przewodnik po metodzie krok po kroku

SNNRZ, czyli System Neuro-Narracyjnej Regulacji i Zmiany, porządkuje leczenie w pięć następujących po sobie faz. Każda ma własny cel i przygotowuje grunt pod kolejną. Ten przewodnik opisuje, co dzieje się na każdym etapie, czego można się spodziewać i po czym poznać, że czas pójść dalej.

Opracowanie: zespół SNNRZ - specjaliści z różnych dziedzin · 8 min czytania · Zasady redakcyjne

Dlaczego leczenie dzieli się na fazy

Uzależnienie i towarzyszące mu trudności, takie jak lęk, depresja czy skutki traumy, dotyczą jednocześnie ciała, emocji, historii życia i relacji. Próba zajęcia się wszystkim naraz zwykle kończy się przeciążeniem. Dlatego SNNRZ łączy neuromodulację z pracą nad historią pacjenta w określonej kolejności: najpierw bezpieczeństwo i regulacja, potem zrozumienie, następnie powrót do ludzi, a na końcu domknięcie i plan na przyszłość.

Taki porządek nie jest wynalazkiem jednej szkoły. Fazowe podejście do leczenia, w którym stabilizacja poprzedza pracę z trudnymi wspomnieniami, jest od dawna obecne w terapii traumy i uzależnień. Opiera się na prostej obserwacji: człowiek, którego układ nerwowy jest stale w stanie alarmu, nie jest w stanie przyswoić nowych doświadczeń. Koncepcja okna tolerancji opisana przez Siegela dobrze to ilustruje. Praca terapeutyczna przynosi efekty wtedy, gdy pobudzenie nie jest ani zbyt wysokie, ani zbyt niskie.

Fazy nie są sztywnymi przegródkami. Elementy jednej mogą pojawiać się w drugiej, a w razie kryzysu wraca się na chwilę do stabilizacji. Kolejność wyznacza jednak główny kierunek i pomaga zarówno pacjentowi, jak i terapeucie wiedzieć, gdzie aktualnie są.

W dalszej części przy każdej fazie znajdziesz te same pięć punktów: cel, opis tego, co się dzieje, przykładowe narzędzia, sygnały gotowości do pójścia dalej oraz rolę pacjenta. Opisy narzędzi są celowo ogólne. Konkretny dobór metod zależy od diagnozy, historii leczenia i potrzeb danej osoby, a ustala go prowadzący terapeuta razem z pacjentem.

Faza 1: Stabilizacja

Cel: odzyskanie podstawowego bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego, uporządkowanie rytmu dnia i zbudowanie relacji terapeutycznej.

Co się dzieje: na początku leczenia organizm i psychika często są rozchwiane. Pojawiają się głód, zaburzenia snu, drażliwość, wstyd. W tej fazie zespół sprawdza, czy potrzebny jest detoks lub konsultacja psychiatryczna, i pomaga je zorganizować u odpowiednich specjalistów. Pacjent uczy się rozpoznawać swoje stany pobudzenia i poznaje proste sposoby ich obniżania.

Przykładowe narzędzia:

  • psychoedukacja o mechanizmach uzależnienia i głodu;
  • plan bezpieczeństwa na wypadek silnego głodu lub kryzysu;
  • ćwiczenia oddechowe i uważności, praca z ciałem;
  • regularny rytm snu, posiłków i aktywności;
  • wstępna diagnoza i, w razie potrzeby, QEEG jako pomoc w planowaniu dalszej pracy.

Po czym poznać gotowość do kolejnej fazy: głód jest mniej natarczywy, sen się poprawia, pacjent potrafi nazwać swój stan i użyć przynajmniej jednej techniki regulacji, a relacja z terapeutą daje poczucie bezpieczeństwa.

Rola pacjenta: szczerość co do używania i objawów, trzymanie się planu dnia, zgłaszanie trudności zamiast ich ukrywania.

Pięć faz SNNRZ
  1. 1
    Stabilizacja

    Bezpieczeństwo, rytm dnia, regulacja głodu i snu, relacja terapeutyczna, w razie potrzeby organizacja detoksu.

  2. 2
    Neuromodulacja

    Neurofeedback, biofeedback i inne metody wspierające samoregulację układu nerwowego.

  3. 3
    Narracja

    Praca z historią życia, schematami i funkcją, jaką pełniło uzależnienie.

  4. 4
    Resocjalizacja i Relacje

    Komunikacja, granice, udział bliskich, powrót do pracy i sieć wsparcia.

  5. 5
    Zamknięcie

    Podsumowanie zmian, plan zapobiegania nawrotom i ustalenie dalszej ścieżki.

Faza 2: Neuromodulacja

Cel: wzmocnienie zdolności układu nerwowego do samoregulacji, tak by pacjent łatwiej utrzymywał się w oknie tolerancji i miał więcej zasobów do pracy psychoterapeutycznej.

Co się dzieje: w tej fazie do psychoterapii dołączają metody neuromodulacji. Neurofeedback polega na tym, że osoba otrzymuje na bieżąco informację zwrotną o aktywności swojego mózgu i stopniowo uczy się ją zmieniać. Biofeedback działa podobnie, ale dotyczy sygnałów z ciała, na przykład oddechu, napięcia mięśni czy rytmu serca. QEEG służy do planowania, a tDCS i AVE są stosowane jako dodatkowe metody wspierające, dobierane indywidualnie.

Ważne zastrzeżenie: neuromodulacja wspiera psychoterapię, ale jej nie zastępuje i nie zastępuje leczenia lekarskiego. Jeśli pacjent przyjmuje leki, ich zmiany są wyłącznie decyzją lekarza.

Przykładowe narzędzia: sesje treningowe z informacją zwrotną, ćwiczenia przenoszenia nabytej umiejętności regulacji do codziennych sytuacji, dzienniczek obserwacji napięcia i snu.

Po czym poznać gotowość: pacjent szybciej wraca do równowagi po stresie, rzadziej reaguje impulsywnie, potrafi zauważyć narastające napięcie, zanim przejmie ono kontrolę.

Rola pacjenta: regularność w treningach, obserwowanie zmian w codzienności, dzielenie się nimi z terapeutą. Szczegóły metod opisujemy w przewodniku o neuromodulacji w terapii.

Faza 3: Narracja

Cel: zrozumienie, jaką funkcję pełniło uzależnienie w historii życia, i zbudowanie nowej, spójniejszej opowieści o sobie.

Co się dzieje: gdy układ nerwowy jest stabilniejszy, można bezpiecznie przyjrzeć się trudnym doświadczeniom. Pacjent wraca do ważnych momentów swojego życia, rozpoznaje powtarzające się wzorce i przekonania, odkrywa, przed czym chroniła go substancja. To faza, w której pojawia się najwięcej emocji, ale też najwięcej zrozumienia.

Przykładowe narzędzia z ogólnie znanych nurtów:

  • praca na osi czasu życia i kluczowych wydarzeniach;
  • elementy terapii narracyjnej: oddzielanie problemu od tożsamości, szukanie wyjątków i alternatywnych wątków;
  • praca ze schematami w ujęciu terapii schematów Younga;
  • techniki poznawczo-behawioralne do pracy z przekonaniami i myślami automatycznymi;
  • praca z traumą prowadzona w granicach okna tolerancji.

Po czym poznać gotowość: pacjent potrafi opowiedzieć swoją historię bez zalewania emocjami lub całkowitego odcięcia, rozumie związki między przeszłością a nałogiem, a jego opowieść o sobie zawiera także zasoby, nie tylko porażki.

Rola pacjenta: gotowość do kontaktu z trudnymi przeżyciami we własnym tempie i sygnalizowanie, gdy jest ich za dużo.

Faza 4: Resocjalizacja i Relacje

Cel: przeniesienie zmian z gabinetu do życia, odbudowa lub uporządkowanie relacji oraz przygotowanie do funkcjonowania w rodzinie, pracy i społeczności.

Co się dzieje: uzależnienie zwykle niszczy zaufanie i komunikację. W tej fazie pacjent ćwiczy nowe sposoby rozmawiania o potrzebach, stawiania granic, przepraszania i przyjmowania krytyki. Tam, gdzie to możliwe i bezpieczne, włącza się bliskich. Duże znaczenie ma praca w grupie, w której pacjent sprawdza nowe zachowania w kontakcie z innymi.

Przykładowe narzędzia: trening umiejętności komunikacyjnych i asertywności, spotkania z udziałem rodziny, planowanie powrotu do pracy, analiza sytuacji społecznych sprzyjających nawrotom, budowanie sieci wsparcia trzeźwych osób.

Po czym poznać gotowość: pacjent potrafi odmówić w sytuacji towarzyskiej, rozmawia z bliskimi bez wybuchów i wycofania, ma konkretne osoby, do których może się zwrócić w trudnym momencie.

Rola pacjenta: próbowanie nowych zachowań w realnych sytuacjach i omawianie ich efektów, także tych nieudanych. Bliscy znajdą wskazówki w przewodniku dla rodziny.

Faza 5: Zamknięcie

Cel: podsumowanie zmian, utrwalenie ich i przygotowanie konkretnego planu na czas po zakończeniu terapii.

Co się dzieje: zakończenie terapii jest ważnym procesem, a nie tylko ostatnią sesją. Pacjent wraca do celów z początku leczenia i sprawdza, co się zmieniło. Omawia się też pożegnanie z terapeutą i grupą, bo dla wielu osób rozstania były wcześniej okazją do picia lub brania.

Przykładowe narzędzia:

  1. przegląd postępów, w tym wyników pomiarów;
  2. indywidualny plan zapobiegania nawrotom z listą wyzwalaczy i sygnałów ostrzegawczych;
  3. plan awaryjny: co robię, do kogo dzwonię, gdzie idę;
  4. ustalenie dalszej ścieżki, na przykład terapii pogłębionej lub kontaktów kontrolnych;
  5. symboliczne domknięcie etapu, na przykład list do siebie sprzed leczenia.

Po czym poznać, że zamknięcie się dokonało: pacjent ma spisany plan, wie, jak go użyć, i potrafi powiedzieć, czego się nauczył oraz co jeszcze przed nim.

Rola pacjenta: uczciwa ocena postępów i aktywne współtworzenie planu na przyszłość. O kolejnych tygodniach piszemy w przewodniku pierwsze 90 dni po terapii.

Mity i fakty o pracy w fazach

Wokół fazowego modelu leczenia narosło kilka nieporozumień. Warto je wyjaśnić, zanim zaczniesz terapię lub zaczniesz ją prowadzić.

MitFakt
„Najpierw trzeba wszystko przepracować, dopiero potem przestać pić”Jest odwrotnie: stabilizacja i abstynencja tworzą warunki, w których praca z historią staje się możliwa i bezpieczna.
„Neuromodulacja zrobi pracę za mnie”Trening uczy regulacji, ale zmiana przekonań, nawyków i relacji wymaga aktywnego udziału w psychoterapii.
„Powrót do wcześniejszej fazy to porażka”Czasowy powrót do stabilizacji w kryzysie jest elementem planu, a nie cofnięciem się na start.
„Zamknięcie to po prostu ostatnie spotkanie”To osobny etap z własnymi zadaniami: podsumowaniem, planem zapobiegania nawrotom i pożegnaniem.
„Faza Narracji polega na rozdrapywaniu ran”Celem nie jest ponowne przeżywanie bólu, lecz zrozumienie i nowa, bardziej wspierająca opowieść o sobie.

Kto decyduje o przejściu do kolejnej fazy

Decyzja zapada wspólnie. Terapeuta opiera się na obserwacji, rozmowie i wynikach pomiarów, a pacjent wnosi własne poczucie gotowości. Jeśli te perspektywy się różnią, warto o tym rozmawiać otwarcie. Czasem pacjent chce przyspieszyć, bo czuje się dobrze, a terapeuta widzi, że umiejętność regulacji jest jeszcze krucha. Bywa też odwrotnie: lęk przed kolejnym etapem sprawia, że ktoś woli zostać tam, gdzie jest bezpiecznie. Oba przypadki są cennym materiałem do pracy.

Pomiar postępów i follow-up

Subiektywne poczucie poprawy jest ważne, ale bywa zwodnicze. Pod koniec intensywnego programu wiele osób czuje się świetnie, a trudności pojawiają się dopiero w codzienności. Dlatego w SNNRZ postępy są mierzone w kilku punktach czasowych:

Moment pomiaruPo co
Przed terapiąPunkt wyjścia i podstawa do planowania leczenia
Po zakończeniu terapiiOcena zmian, które zaszły w trakcie leczenia
Po 3 miesiącachSprawdzenie, jak zmiany sprawdzają się w codziennym życiu
Po 6 miesiącachOcena trwałości i wczesne wychwycenie trudności
Po 12 miesiącachObraz długoterminowy po roku od zakończenia

Pomiary prowadzone są za pomocą czterech autorskich skal: SSF, KGN, SWS i SRE. Wyniki omawia się z pacjentem. Dla specjalistów regularny pomiar jest także narzędziem refleksji nad własną pracą. Informacje o tym, jak podchodzimy do oceny skuteczności, zebraliśmy na stronie dowody.

Program intensywny i terapia pogłębiona: dwie formy, jedna logika

Pięć faz stanowi oś zarówno programu intensywnego, jak i terapii pogłębionej. Różnią się tempo, intensywność i otoczenie.

CechaProgram intensywnyTerapia pogłębiona
Czas28 dni36 sesji, zwykle raz w tygodniu, ok. 9 miesięcy
MiejsceOśrodek w Nowym TarguW ośrodku lub online
CharakterCodzienna, skoncentrowana praca z dala od wyzwalaczyPraca rozłożona w czasie, w codziennym otoczeniu pacjenta
ZastosowanieStart leczenia, przerwanie spirali nałoguSamodzielna forma lub kontynuacja po programie intensywnym

Wiele osób łączy obie formy: program intensywny daje mocny początek, a terapia pogłębiona pozwala przećwiczyć nowe umiejętności w realnym życiu. Nie ma jednej właściwej kolejności dla wszystkich. Decyzję podejmuje się po konsultacji kwalifikacyjnej online, która nie wymaga skierowania.

Pytania do siebie

  • W której fazie czuję, że jestem teraz, i co mnie w niej zatrzymuje?
  • Czego najbardziej obawiam się w fazie Narracji?
  • Kto z moich bliskich mógłby uczestniczyć w fazie Relacji?

Dla specjalistów: jak wygląda wdrożenie metody

Terapeuci i ośrodki mogą pracować metodą SNNRZ na podstawie licencji. Przygotowanie obejmuje szkolenie trwające 80 godzin, podzielone na 5 modułów po 2 dni, oraz 20 godzin superwizji wdrożeniowej zakończonej certyfikatem. Licencjobiorcy otrzymują 192 materiały sesyjne, w tym 84 do programu 28-dniowego i 108 do terapii pogłębionej, a także ponad 40 protokołów. Praca grupowa prowadzona jest w grupach liczących od 6 do 12 osób.

Wymagania wobec kandydatów:

  • tytuł magistra psychologii, pedagogiki specjalnej, pracy socjalnej lub medycyny;
  • certyfikat specjalisty psychoterapii uzależnień lub szkolenie w trakcie;
  • co najmniej 2 lata praktyki;
  • doświadczenie terapii własnej i korzystanie z superwizji.

Struktura faz pomaga zespołowi złożonemu ze specjalistów z różnych dziedzin mówić wspólnym językiem i planować pracę z pacjentem w przewidywalny sposób. Szczegóły znajdziesz na stronie dla specjalistów oraz w przewodniku o wdrożeniu SNNRZ w placówce.

Przewodnik ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112, w kryzysie: 116 123 lub 800 70 2222.

Najczęstsze pytania

Czy każda faza trwa tyle samo?

Nie. Tempo przechodzenia przez fazy zależy od pacjenta i formy leczenia. Kierunek jest wspólny, ale czas dostosowuje się do gotowości.

Czy neuromodulacja jest obowiązkowa?

Metody neuromodulacji dobiera się indywidualnie. Wspierają one psychoterapię, ale nie zastępują ani jej, ani leczenia lekarskiego.

Co się dzieje, gdy w trakcie terapii pojawi się kryzys?

Wtedy na pewien czas wraca się do zadań fazy Stabilizacji, by odzyskać bezpieczeństwo. W zagrożeniu życia należy dzwonić pod 112.

Nie wiesz, od czego zacząć?

Odpowiedz na kilka pytań - dobierzemy fazę startową i format. Konsultacja kwalifikacyjna odbywa się online, odpowiadamy w 24 godziny.